Մասնագիտական կրթությունը ստացել է Կիլիկյան Հայաստանում։ Գիտա-բժշկական գործունեությունը ծավալել է Սիսմայրաքաղաքում
ու
կաթողիկոսանիստ Հռոմկլա ամրոցում՝ Ներսես Շնորհալու և Գրիգոր Դ Տղայի հովանավորությամբ։ Տիրապետել է հունարենին, արաբերենին, պարսկերենին։
12-րդ
դարի
60-ականներին
արդեն
ուներ
մեծ
բժշկապետի
համբավ։
Մխիթար Հերացին գրի է առել բժշկական գրքեր, որոնցից բացի մասունքներից, ուրիշ ոչ մի բան մեզ չի հասել։ Նրա գիրքը կոչւում է՝ «Ջերմանց մխիթարութիւն» և գրվել
է 1184 թվականին,
ժամանակի
Գրիգոր
կաթողիկոսի
առաջարկությամբ։
«Անուանեցաք
«Ջերմաց
մխիթարութիւն»,
զի
սա
մխիթարէ
զբժիշկն
ուսմամբ,
իսկ
զհիւանդն՝
առողջութեամբ»
Նա
գրել
է
նաև
ակնաբուժական
գիրք,
որտեղ
նկարագրել
է
աչքի
հիվանդություններրի
տեսակները
և
դրանց
բուժման
դեղերը։
Ներսես
Շնորհալի
կաթողիկոսը
(1098-1173 թ) նրան անվանել
է
բժշկապետ
և
աստղագետ։
Հերացու
մասին
շատ
քիչ
կենսագրական
տեղեկութիւններ
ունենք։
Այդ
տեղեկությունների
սկզբնաղբյուրն
է
համարվում
իր
գրքի
ներածականի
բովանդակությունը,
որից
պարզւում
է,
որ
նա
ծնվել
է
12րդ
դարի
առաջին
կեսի
ժամանակահատվածում
(մոտ. 1120թ), Պարսկաստանի Խոյ քաղաքում. պատմական Հայաստանի Խոռխոռունյաց իշխանների պատկանող
շրջան,
որը
Զարևանդ
գավառի
հարևանութեամբ
կազմել
է
մեկ
միասնական
վարչական
միավոր՝ Ուրմիա լճի հյուսիս-արևմտեան կողմում։ Փոքր հասակից սիրել է բժշկությունն ու իմաստության
արվեստը։
Հերացու
մասնագիտական
գրքերից
ո՛չ
մեկը
մեզ
չի
հասել,
դրանցից
մնացել
են
հատվածներ,
որոնք
պահվում
են
Մատենադարանում։
Հերացու
գրքերից
մեկի
բովանդակությունն,
ինչպես
ինքն
է
մատնանշում,
պարփակում
է
միայն
ջերման
երեք
տեսակների
ախտաճանաչման
և
բուժման
մեջ,
և
այն
չէր
ծավալուել
ամբողջ
բժշկական
գիտությունների
բնագավառում։
Նա
լավապես
տիրապետել
է
արաբերենին,
պարսկերենին
և
հունարենին։
ԵԶՆԻԿ ԿՈՂԲԱՑԻ(մոտ
380, գ.Կողբ–450),
հայ
փիլիսոփա,
թարգմանիչ,
հասարակական–եկեղացական
գործիչ։
Մեսրոպ
Մաշտոցի
աշակերտներից։
Մասնակցել
է
Աստվածաշնչի
և
այլ
երկերի
թարգմանությանը։
Եզնիկի
մասին
հիշատակում
ենԿորյունը,Եղիշեն,Մովսես
Խորենացին։
Հիմնականում հետաքրքրվել է գոյաբանական հարցերով, մշակել մոնիստական փիլիսոփայական, աստվածաբանական ուսմունք։
Ըստ
նրա,
միակ
և
իրական
սուբստանցը
աստվածն
է՝
մշտնջենական,
ոչնով
չպայմանավորված,
բայց
ամեն
ինչի
պատճառը
հանդիսացող
էակը։
Այս
դիրքերից
նա
սուր
պայքար
է
մղել
քրիստոնեական
գաղափարախոսությունը
հակադրող
փիլիսոփայական
և
կրոնա–աղանդավորական
ուսմունքների
դեմ,
հերքել
է
հեթանոսական
աշխարհայացքը,
անտիկ
փիլիսոփաների
ուսմունքները
և
հատկապես
պարսից
զրվանականությունը։
Աղանդների
հերքման
և
քրիստոնեության
փիլիսոփայական
հիմնավորման
առնչությամբ
Եզնիկ
Կողբացին
արտահայտվում
է
նաև
անտիկ
փիլիսոփայական
ուսմունքների՝
հունական
պոլիթեիզմի,
ստորկյան
պանթեիզմի,
էպիկուրյան
աթեիզմի
դեմ,
քննադատում
զգայական
աշխարհի
առաջացման
մասին
Պլատոնի
ուսմունքը։
Ռացիոնալիզմի
դիրքերից
նա
ժխտում
է
սնահավատությունը,
ճակատագրապաշտությունը,
աստղագուշակությունը,
հեթանոսությունից
հավատալիքները։
Ըստ
նրա
աշխարհը
ճանաչվում
է
զգայության
ու
բանականության
միջոցով։
Զգայությամբ
մարդն
ընկալում
է
նյութական
աշխարհը,
բանականությամբ
սահմանում
է
այն
և
որոշում
իր
գորշողությունները,
վարվելակերպը։
Հետևաբար,
բանականությունը,
զգայության
համեմատությամբ
ճանաչողության
բարձր
ձև
է։
Եզնիկ Կողբացին պաշտպանել է չորս տարրի ուսմունքը. ըստ նրա, բնությունը կազմված է աստծու ստեղծած չորս տարրերից՝ կրակից, օդից, ջրից և հողից։ Գիտության պատմության համար կարևոր նշանակություն ունեն Եզնիկ
Կողբացու
արտահայտած
մտքերը
բնագիտության
(ֆիզիկայի,
բժշկության
և
կենսաբանության)մասին:
